Skóra nie zapomina o oparzeniu słonecznym z dzieciństwa. Zaczerwienienie znika po kilku dniach, ale w komórkach pozostaje ślad, który może dać o sobie znać nawet po kilkudziesięciu latach. Aby zrozumieć, dlaczego tak się dzieje, musimy zajrzeć do wnętrza skóry – tam, gdzie każdego dnia toczy się cicha walka o nasze zdrowie.
Czym naprawdę jest oparzenie słoneczne?
Zaczerwieniona i bolesna skóra to nie tylko „oparzenie od ciepła”. To widoczny dowód uszkodzenia DNA. Promieniowanie ultrafioletowe (UV) bezpośrednio uszkadza materiał genetyczny (DNA) komórek skóry. Złuszczanie, które pojawia się kilka dni później, jest w istocie procesem porządkowania – organizm usuwa komórki uszkodzone na tyle poważnie, że ich naprawa nie ma już sensu.
Strażnik genomu
W tym miejscu na scenę wkracza główny bohater naszej historii – białko p53, nazywane przez naukowców „strażnikiem genomu”. Za każdym razem, gdy dochodzi do uszkodzenia DNA, działa niczym surowy inspektor. Ma dwie możliwości: albo wydaje komórce polecenie „napraw się” i czeka na usunięcie uszkodzeń, albo – jeśli szkody są zbyt rozległe – wydaje bardziej stanowczy rozkaz: „zniszcz się”. Komórka ulega wtedy zaprogramowanej śmierci, aby nie przekazywać dalej błędnej informacji genetycznej. Komórki uszkodzone przez oparzenie słoneczne, które później się złuszczają, są w dużej mierze efektem właśnie tej decyzji strażnika genomu (p53).
Skóra pamięta
Problem polega na tym, że skóra niczego nie zapomina. Uszkodzenia nie są liczone od zera – kumulują się przez całe życie. Każde oparzenie słoneczne, zwłaszcza w dzieciństwie i młodości, pozostawia kolejny ślad. Dlatego przebyte ciężkie oparzenia słoneczne należą do najsilniejszych czynników ryzyka czerniaka – najgroźniejszego nowotworu skóry. Według niektórych danych około 9 na 10 przypadków czerniaka ma związek z promieniowaniem UV.¹
Jest jeszcze jedna zaskakująca rzecz: czerniak nie jest „chorobą osób starszych”. Należy do częściej występujących nowotworów u młodych dorosłych i może pojawić się nawet po kilkudziesięciu latach – czasem w miejscu, które na co dzień nie jest wystawione na działanie słońca.
Kiedy strażnik zawodzi
W tym miejscu historia nabiera innego biegu. Powtarzająca się ekspozycja na promieniowanie UV z czasem uszkadza także sam gen odpowiedzialny za działanie białka p53. Gdy strażnik zostaje wyłączony, przestaje obowiązywać polecenie „napraw się albo zgiń”. Uszkodzone komórki, które powinny obumrzeć, zaczynają przeżywać, gromadzić kolejne uszkodzenia i mogą zacząć namnażać się w sposób niekontrolowany.² To właśnie jest cichy początek nowotworu – bez bólu i bez ostrzeżenia.
Obserwuj swoją skórę i znamiona
Dobra wiadomość jest taka, że wiele zależy od Ciebie. Poznaj zasadę ABCDE i zwracaj uwagę na znamiona, które:
- A – są asymetryczne (jedna połowa nie przypomina drugiej),
- B – mają nieregularne lub niewyraźne brzegi,
- C – zmieniają kolor lub mają kilka różnych kolorów,
- D – mają średnicę większą niż 6 mm,
- E – ewoluują, czyli zmieniają kształt lub wielkość, albo zaczynają swędzieć czy krwawić.
Jeśli zauważysz znamię spełniające którykolwiek z tych warunków, nie zwlekaj z wizytą u dermatologa.
Chroń się w każdym wieku
Strażnikowi p53 najbardziej pomożesz, jeśli nie będziesz go niepotrzebnie przeciążać. Stosuj krem z wysokim filtrem przeciwsłonecznym i regularnie go nakładaj ponownie, unikaj słońca w godzinach południowych, noś kapelusz, odpowiednią odzież i okulary przeciwsłoneczne oraz sprawdzaj indeks UV. Nigdy nie jest za późno – każde oparzenie słoneczne, któremu uda się zapobiec, to ślad, którego Twoja skóra nie będzie musiała pamiętać.
Powyższe informacje nie stanowią oświadczeń żywieniowych ani zdrowotnych w rozumieniu Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1924/2006 z późniejszymi zmianami.
Dr Peter Blaško
Dyrektor ds. badań i rozwoju PHARCO GRANCREO
1 Skin Cancer Foundation / WHO – odsetek przypadków czerniaka związanych z promieniowaniem UV
2 Brash D. E. i wsp. – PNAS (1991) oraz późniejsze publikacje: mutacje genu TP53 (p53) wywołane uszkodzeniami skóry przez promieniowanie UV; Lane D. P. – Nature (1992): p53, guardian of the genome